Ádebıet portaly uıymdastyrǵan "Altyn qalam" ádebı baıqaýynda drama nomınasıasy boıynsha úzdik atanǵan Aqylbek Shaıahmettiń pesasy. Jeńimpazdy quttyqytaımyz!
*** *** ***
(segiz kórinisti pesa)
Qatysýshylar:
Ybyraı Altynsarın – qazaqtyń uly aǵartýshysy
Aıǵanys – Ybyraıdyń kelinshegi
Nurjan – taqtaq aqyn
Qaýmen – Ybyraıdyń qudasy, bolys
Nıkolaı Ivanovıch Ilmınskıı – orys pedagogy, mısıoner
Orys sheneýnigi
Sandybaı – baı
Tólebaı – baı
Kútýshi jigit
Qonaq
Jasamys kisi
Egde turǵyn
Jigitter, kelinshekter,shákirtter
Birinshi kórinis
Ybyraıdyń qolynda quman. Asyqpaı betin jýyp, qolyn shaıady. Esikten Aıǵanys shyǵady.
Aıǵanys:
Otaǵasy! Dáret alyp jatyrsyz ba? Áli namazdyń ýaqyty bolǵan joq qoı.
Ybyraı:
Ia, Aıǵanys. Dáret dese de bolady. Sabaq aldynda muǵalimniń júregi de, qol-aıaǵy da taza bolýy kerek. Meshitke engen molda qalaı dáret alsa, muǵalim de sabaq berer aldynda sondaı ustanymda bolýy kerek.
Aıǵanys:
Tórem! Jaqynda sizdiń jazǵan qaǵazdaryńyzdyń arasynan mynandaı jazbalardy oqydym.
Alǵan jaryń jaman bolsa,
Bir Táńirge kóp nalyrsyń.
Jarym sondaı bolsa eken dep,
Kóringenge kóz salarsyń.
Mańdaıyńa neni jazsa, sony alarsyń,
Bárińizge qasy qara, qyzyl júzdi tabylmas.
Ybyraı:
Ol ras, Aıǵanys! Allaǵa shúkir, seni maǵan kez qyldy. Aqylyńa kórki saı qyz-kelinshek sırek kezdesedi. Men sabaqqa baraıyn. Sen as-sýyńdy qamdaı ber. Tús aýa Nurjan aqyn keledi.
Aıǵanys:
Jaqsy, otaǵasy!
Qońyraý soǵylady. Ybyraı synypqa kiredi.
Ybyraı:
Balalar, búgin sársenbi. Sátti kún.Sabaqty bastaıyq! Búgin bizdiń alǵashqy sabaǵymyz.
Bir Qudaıǵa syıynyp,
Kel, balalar, oqylyq,
Oqyǵandy kóńilge
Yqylaspen toqylyq.
İstiń bolar qaıyry
Bastasańyz Allalap,
Oqymaǵan júredi
Qarańǵyny qarmalap.
Oqysańyz, balalar,
Shamnan shyraq jaǵylar,
Tilegeniń aldyńnan
İzdemeı-aq tabylar.
Ybyraı balalardyń bireýin taqtaǵa shaqyrady. Taqtaǵa óz qolymen A árpin jazady.
Bul álippeniń alǵashqy árpi A. Adam osy áripten bastalady. Alla degen sóz de osy áripten bastalady. Aıtyńdarshy, qazaq tilinde osy áripten bastalatyn basqa qandaı sózder bar?
Shákirtter:
Arba. Aı. Arman. Aqyn.
Ybyraı:
Durys. Ata, ana, ar, arman, aı, altyn, barlyǵy da osy áripten bastalady.
Endi osy sózderdi dápterlerine jazyńdar. Taǵy da taqtaǵa qarańdar!
Alla degen sózdi kırıll árpimen jáne arab tańbasymen jazady.
Qarańdar!Arab tilinde soldan ońǵa qaraı oqysań da, ońnan solǵa qaraı oqysań da bir sóz shyǵady. Alla. Áýeli A, sosyn l, sosyn taǵy da l, sosyn A, uqtyńdar ma? Nebary tórt-aq árip.
Shákirtter:
Túsinikti!
Ybyraı:
Halyq degen sóz de Allanyń bir esimi. Sender endi halyq mektebinde bilim alatyn bolasyńdar! Bul Allanyń qalaýy.
Ybyraı synyptan shyǵady, oǵan qarsy Aıǵanys jolyǵady.
Aıǵanys:
Men sizdiń qalaı sabaq bergenińizdi kórdim. Men de bilim alǵym keledi. Biraq, moldalar oǵan qarsy.
Ybyraı:
Men eshqashan da sabaqty buzýǵa moldalarǵa jol bermeımin, al mısıonerlerge qazaq balalaryn shoqyndyrýǵa jol bermeımin. Seniń armanyń oryndalady. Jalǵyz sen ǵana emes, keleshekte qazaq qyzdaryn túgel oqytatyn bolamyz.
Aıǵanys:
Ras pa? Olar orys tilinde de oqyp, jaza alatyn bola ma? Álde arabsha ǵana oqı ma?
Ybyraı:
Qyz-kelinshekter arabsha jazýdy oqı alsa, ol jaqsy, jáne bul úshin moldalarǵa alǵys aıtý kerek.Biraq, onymen shektelýge bolmaıdy. Aryzdar men ótinishterdi orys tilinde jazýdy úırenbese bolmaıdy. Qazaq qyzdary da oqý ǵana emes, túrli kásipti meńgerýi kerek, keste tigip, as daıyndap qana qoımaı, basqa isterdi úırenýi kerek.
Aıǵanys:
Rahmet Sizge! Ózimniń sińililerime de oqyńdar dep aqyl aıtamyn.
Ybyraı:
(jubaıyn qushaqtaıdy)
Durys, qymbattym!
Ekinshi kórinis
Ybyraıdyń úıi. Bir buryshta kitaptar qatar-qatar jınalǵan shkaf.Ybyraıdyń ústinde beshpent, ıyǵyna shapan jamylǵan, basynda jıeginde qundyz ustalǵan qazaqy bórik. Qonaq bólmede Ybyraı men Nurjan. Kilem ústinde dóńgelek ústel - jozy. Dastarhanda úıme tabaq et. Tostaǵanda qymyz. Aıǵanys qymyz sapyryp otyr.
Ybyraı:
Asty az aldyń ǵoı, Nurjan! Onda qymyzdan ish!
Nurjan:
Qanaǵat, Ybeke! Munda as ishý úshin emes, sizdiń sózińizdi estıin dep keldim.
Ybyraı:
Óziń de sóz ustaǵan aqyn emespisiń, Nurjan. El seniń sózińdi estýge yntyq.
Nurjan:
Ybeke! Sizdiń atańyzdyń jas kezińizde óleńmen jazǵan haty osy kúngi aýyl balasy jatqa aıtyp júr. Olardyń armany siz sekildi oqý oqý.
Sahnaǵa Balqoja bıdiń elesi shyǵady.
Balqoja bı:
Úmit etken kózimniń nury - balam,
Janyńa járdem bersin Haq taǵalam.
Atań munda anańmen esen-aman,
Súıip sálem jazady búgin saǵan.
Atańdy saǵyndym dep asyǵarsyń,
Sabaqqa kóńil bólseń basylarsyń,
Ata-anańdy óner bilseń asyrarsyń,
Nadan bop bilmeı qalsań ah urarsyń.
Shyraǵym, munda júrseń ne eter ediń,
Qolyńa quryq alyp keter ediń.
Tentirep eki aýyldyń arasynda
Júrgenmen, ne muratqa jeter ediń?!
Osy hat barlyq aýyl balasyna aıtylǵan sekildi ǵoı. Qazir basqa zaman bolyp tur. Alaıda, zamannyń aýa raıy qubylyp turǵan sekildi.
Ybyraı:
Ia, meniń atam Balqoja Orynbor general-gýbernatorlyǵy úsh aǵa sultandyqqa bólinip, ár sultandyq dıstansıalarǵa, dıstansıalar bólimshelerge bólingen kezde Orta júzdiń Qypshaq taıpasynyń Uzyn bólimshesin basqarǵan.Oǵan áýeli horýnjıı, keıin júzbasy jáne starshına áskerı laýazymdary berildi. Úkimetten altyn medal aldy.
Nurjan:
Patsha ókimeti oǵan esimi jazylǵan eki tapansha men qosaýyz myltyqty syıǵa tartqan eken degen áńgime bar. Sol ras pa?
Ybyraı:
Ras! Ol jaǵyn da óziń jaqsy bilesiń. Ol úkimetke adal qyzmet etti. Kenesary bastaǵan kóteriliske qarsy shyqty. Ákem 1844 jyly kóterilisshiler qolynan qaza tapty. Atamyz bolsa menen úmit etip, Orynbor shekara komısıasynyń qazaq balalary úshin ashqan jetijyldyq mektep - ınternatyna oqýǵa berdi. Mektep bitirgennen keıin atamnyń qasyna kelip, hatshy bolyp qyzmet atqardym. Biraq, atam balasy qaza tapsa da Kenesarynyń ózine keshirimmen qarady. Ony bulaı jasaýǵa májbúrlegen sol kezdegi patsha saıasaty dep aýyzeki áńgimelerinde aıtyp qalǵanyn óz qulaǵymmen estidim.
Nurjan:
Balqoja bı Kene hanǵa: «Aq patshaǵa bergen antym bar. Antty attaı almaımyn. Kenesarynyń áskerine beretin jigitterim joq» – degen soń baryp han qatty shamdanǵan degen de sóz bar ǵoı.
Ybyraı:
Ol da shyn sóz. Atamyz orys patshasyna bergen ýádesin buzǵan joq. Alaıda, atamyz qulaı sengen patsha 1822 jylǵy «Sibir qazaqtary týraly Jarǵy» shyǵardy jáne qazaq dalasyndaǵy basqarý júıesin – handyq qurylym men dástúrli bılik úlgisin birjolata joıdy. Kenesarynyń ákesi Qasym sultan 1824 jylǵy Batys Sibir general – gýbernatory Kapsevıchke «... Siz meniń myna suraqtaryma jaýap berseńiz eken: Sizder nege bizdiń halyqqa qysym jasap otyrsyzdar? Bizdiń jerimizde nege áskerı bekinister salynyp jatyr? Ózen-sýymyzǵa nege aý qurylǵan? Orystar ıemdenip alǵan kólderden nege qazaqtarǵa tuz alýǵa bolmaıdy? Osynyń bári kimniń buıryǵymen jasalyp otyr?» – degen saýaldaryn joldap, jaýap berýdi talap etken.
Nurjan:
Sonda osy jymysqy áreketterge qalaı tosqaýyl qoıamyz?
Ybyraı:
Oryspen ashyq shaıqasýǵa qazaqtyń dármeni joq. Orystyń qarýy da myqty, aılasy da kóp.
Baıaǵyda Dosbol datqa Arqada Qoqan handyǵyna aýyp baryp: «Biz bolsaq musylman eline qosyldyq, al Arqadaǵy el orys bolyp ketetin boldy», – dep Arqaǵa kóship baratyn jappastyń bir adamynan kelisim alyp, Arqadaǵy qypshaq aǵaıyndardyń basty kisilerine tapsyr dep hat beredi.
Nurjan:
Bilemin, Ybeke! Ol hattyń mazmuny mynandaı:
«Duǵaı sálem aıtamyn,
Qanqoja men Balqoja,
Sózime qulaq sal, qoja.
Shúıinsháli, Qarpyq baı,
Qazybaıuly Naýryzbaı,
Jadyńda bolsyn bir Qudaı,
Oı qypshaq pen qyr qypshaq,
Bárin jısań, bir qypshaq,
Sol qypshaqtyń ishinde
Dýa tıgen bir qypshaq.
Mingen aty topyshaq,
Jal-quıryǵyn jaıqaltyp,
Shapqylap júrgen sol bir shaq.
Qonys bolar demeńiz,
Arqanyń sary dalasy,
Óten bolar demeńiz,
Orystyń salǵan qalasy,
Osynda jatyp qorqamyn,
Orys bolyp keter dep,
Sol jaqta qazaq balasy».
Ybyraı:
Sol tustaǵy daǵdarysqa túsken el qasireti, qaıda bararyn bilmeı basyn tasqa da, taýǵa da urǵan halyq taǵdyry osy hattyń mazmunynan da anyq baıqalady. Jaqyndaǵy oryspen tatý bolǵan durys pa, alystaǵy Qoqanmen syılasqan jón be degen saýalǵa atamyz Balqoja bı el aǵalarymen birlesip jaýap izdeıdi.
«Basymyzdy qosalyq,
Uzyn sýdyń boıynan,
Bir jaqsylyq tosalyq,
Onan jaqsylyq bolmasa,
Qatyn-bala qamy úshin,
Basqa jaqqa bosalyq.
Dám buıyryp siz kelseńiz,
Tósek pen tór sizdiki,
Esikte oryn bizdiki,
Eger tildi almasań,
Aıtqan sózge kónbeseń,
Qazýly kór sizdiki».
Nurjan:
Bul hatty jappastyń adamy Naýryzbaı bıge tapsyrypty. Bı hatta aty atalǵan basqa da adamdardyń túgel basyn qosyp, hatty oqyp, keńesip, jaýap qaıtarýǵa uıǵarady. Olardyń qaıtarǵan jaýaby mynandaı:
«Dosbol bı hat jazypty bizdiń elge,
Bizdiń el Saryarqada, shalqar kólde.
Syrlaǵan sarttyń tamyn maqtaı bermeı,
Dosbol bı, óziń kelshi osy sheńge.
Orys júr osy kúni Syrdy aınalyp,
Salýǵa Syrǵa dýan yńǵaılanyp,
Salǵaly Syrǵa dýan on jyl boldy,
Kimiń tur soǵysýǵa ońtaılanyp?!
Baıaǵy mynaý orys kúıinde tur,
Bul kúnde Aqmeshittiń túbinde tur.
Jalaıyr, úısin, dýlat, naıman, qypshaq
Jylyna úsh shabylyp quryp otyr.
Bul sózge ózińiz de túsinersiz,
Teginde jigit emessiz bilimirsiz,
Jylyna zeketim dep úsh qanaıdy,
Orystaı osy kúni sart ta dinsiz».
Naýryzbaı bı bul hatty baıaǵy hat ákelýshige beredi. Dosbol hatty alǵannan keıin úsh datqany shaqyrtyp: «Men Arqadaǵy aǵaıyndardy shaqyrtyp edim, olar mynandaı jaýap qaıtarypty, ne aıtasyzdar?» – dep aqyldasady.
Dosbol bıdiń serikteri otyryp: «Ózimnen basqa sóz biletin adam joq dep, aýzy-basyń súıreńdep, búldiresin de júresiń. Aıtqandary beker me? Zeketim deıdi, qushyrym deıdi, pitirim deıdi, jylyna úsh ret alady, olar bolsa orysqa úı basy 20-30 tıynnan sbor degen salyq qana tóleıdi. Tek jatqan elde neń bar edi, al endi óziń kósh!» – dep keıipti.
Dosbol olarǵa ókpelep, óz qaraýyndaǵy eldi Arqaǵa kóshirem dep Qarataýdy bastyryp, Syrǵa kelip qulaıdy. Syr boıynda jaýǵa kezdese me, jutqa jolyǵa ma, aqyry Arqaǵa aýyp kele almaı, otyrǵan oryndarynda ornyǵyp qalady.
Ybyraı:
Al orysqa bodan bolǵan qazaqtardyń jaǵdaıy da ońyp kete qoıǵan joq. Endigi amal oryspen soǵysý, bosqa qyrylý emes, sol orysqa baǵynyshty bolsaq ta, qazaqtyń jastaryn orys oqýyna úıretý, túrli ǵylymdy, áskerı ónerdi meńgerý.
Nurjan:
Olar da orys bolyp ketpeı me?
Ybyraı:
Tegine tartsa, bolmaıdy. Onyń esesine orystan qazaǵyn qorǵaıdy. Halyqtyń kózin ashady. Ne aıtýdy, qalaı aıtýdy biletin bolady. Óner-bilim bar jurttan úırengenniń zıany bolmaıdy.
Nurjan:
Endi túsindim, Ybeke! Aqylyńyz Aplotondaı eken. Biraq, bizdiń uıyqtap jatqan qazaqty oıatý ońaı sharýa emes.
Ybyraı:
Siz bolyp,biz bolyp nasıhat aıtsaq, nege oıanbaıdy? Já, biraz pikirlestik, Nurjan. Osy da jeter. Endi termeletip jiber.
Nurjanǵa dombyra usynady.
Nurjan:
Bisimilla, rahman-rahım!
Bolmady tómen nazarym,
Jer júzine jaıyldy
Nasıhat bolyp ǵazalym.
Dúnıanyń men kórdim
Neshe qyzyq bazaryn.
Qurbymen qatar júrgende
Keıin qalyp, shirettep,
Kemimedi ajarym.
Qalam alsam qolyma,
Synaýshy elim Nurjannyń
Bilýshi edi jazaryn.
Aýdarylǵan dúnıanyń
Keshegi kezde aspanǵa
Asyq oınap bul Nurjan,
Bala da boldyq bir shaqta.
Esh nárseden habarsyz,
Jaqsy ádetten bıhabar,
Ister istep unamsyz,
Atqa mindim on beste,
Dúnıaǵa alańsyz,
Oıyn da kúlki, at jarys,
Áýes qylyp árbirin,
Júre almadym qumarsyz.
Jylatyp, birde kúldirip,
Dúnıany múlde búldirip,
Ne qylmadyq biz arsyz?!
Erkimen júrdim kóńildiń,
Qaıda jaman is bolsa,
Ishinde sonyń kórindim.
Qaıda bolsa tamasha,
Ishine baryp án salyp,
Óleńmenen kúldirdim.
Sharýa jónin ustamaı,
Qyzyq kórip osyny,
Ózimdi ózim búldirdim.
Kóńilim, maǵan yrzasyń,
Aıdyn kóldiń ishinen
Lashyndy, suńqardy
Tańdap júrip ildirdim.
Bolyp júrdi bir shaqta
Ekpinim meniń daýyldaı,
Jastyq shirkin kóterdi,
Pále kelse basyma
Qyrǵyzdyń ala qaýynyndaı .
Dúnıada qıyn sol eken,
Eregessem bireýmen,
Jalǵyzdyq túsip basyma,
Buzylamyn sabyndaı.
Oılatpaıtyn azdyqty,
Lepildegen jigittik,
Barasyń ótip saǵymdaı.
Mıym qatty oılaýmen,
Oı ornyna kele almaı,
Júremin eptep syılaýmen,
Kóńil júırik, til oraq,
Toqtatyp búrdim baılaýmen.
Paıdasyz sóziń, mysaly,
Toıdyra ma qursaqty
Damylsyz saǵyz shaınaýmen.
Dertke dármen tabylmas,
Sebebin tolyq saılamaı,
Qur kóńildi aıdaýmen.
Ótpesin kúnim dúnıadan
Basyna paıda, jurtyńa
Qorǵany joq mılaýmen.
Dúnıada saıran qylatyn
Jigittik, qaıran, kúnim-aı!
Jazym bolyp ketken joq
Kózdegen oǵym darymaı.
Sulý qylyp baqqanmen,
Qazanat shappas arymaı.
Muratqa ońaı jetpeıdi,
Qynapta jatyp kernegen
Bolat ótpes janymaı,
Aqsuńqar qus jem tilep,
Tuǵyrda turyp qaranǵan,
Baılaýdaǵy qazanat
Túnekte turyp kún kórmeı,
Shylbyryna oralǵan.
Er beline jarasar
Asylǵan qylysh jalanǵan.
Joldastyń eri taptyrmas
Tar jerlerde synalǵan,
Derti ketpes kóńilden,
Dostan dushpan tabylmas,
Birge júrip syr alǵan.
Ybyraı:
Bárekeldi, Nurjan! Mine, osyndaı terme-taqpaqtardyń ózi nasıhat emeı nemene? Aıtpaqshy, Nurjan! Umytyp ketpeı, aldyn ala aıtyp qoıaıyn. Kelesi aptada jol júremin. Qarabalyqtaǵy Qaýmen qudaǵa barmaqpyn. Sen menimen birge júr.
Nurjan:
Jaqsy, Ybeke!
Ybyraı:
Aıǵanys! Sen de úı sharýasyn qoıa turyp, bizge bir án salyp berseńshi!
Nurjan:
Men de sony ótingeli otyr edim.
Aıǵanys:
Endeshe Abaıdyń ánin aıtaıyn.
(ándi bastaıdy)
Aıttym sálem, Qalamqas,
Saǵan qurban mal men bas.
Saǵynǵanda seni oılap,
Keler kózge ystyq jas.
(Osy jerge kelgende Nurjan qosylyp ketedi)
Senen artyq jan týmas,
Týsa týar, artylmas.
Bir ózińnen basqa janǵa,
Yntyqtyǵym aıtylmas.
(Ybyraı da qosylady)
Asyl adam aıyrylmas,
Bir betinen qaıyrylmas.
Kórmesem de, kórsem daǵy,
Kóńilim senen aınymas.
Ybyraı:
Tamasha! Abaıdyń sózderi de, ánderi de ǵajap qoı. Átteń, ózimen jolyǵýdyń sáti túspeı júr.
Kenet syrttan ý-shý shyǵady.
Jigit:
Ybyraıǵa jetkizetin tyǵyz habarym bar.
Ybyraı:
Kirsin.
Syrttan orta jastaǵy kisi kiredi.
Jigit:
Assalaýmahaleıkým, ıgi jaqsylar!
Ybyraı:
Ýahalaıkýmassalam!
Aıǵanys:
Joǵary shyǵyńyz.
Jigit:
Ybeke, mazalaǵanyma aıyp etpeńiz. El ishinde bir oqys oqıǵa bolyp qaldy.
Ybyraı:
Ne boldy? Aıta berińiz.
Jigit:
Álgi sizge kelip júretin Prototop degen dák bar emes pe, Ǵaısanyń dinin nasıhattap júrgen.
Ybyraı:
Ia, oǵan ne bolypty?
Jigit:
Bizdiń teńtekter monshaǵa túsip jatqan jerinde ústine kirip baryp, «súndetke otyrǵyzyp» jiberipti.
Ybyraı:
Jaramaǵan eken. Jaraıdy, bir amalyn tabarmyz. Ol ózi qazir qaıda?
Jigit:
Ólimnen uıat kúshti degen. Eshqaıda barmaı, qashyp ketipti.
Ybyraı:
Ulyqtarǵa shaǵym jasady ma eken?
Jigit:
Ol jaǵyn bilmedik. Sonyń aldyn ala ma dep sizge habarlap otyrmyz.
Ybyraı:
Jaqsy. Bir jóni bolar.
(kúlip) Bizdiń buzyqtar Kenesarynyń isin qaıtalaǵan eken.
Jigit:
Jaqsy! Onda men bara bereıin.
Shyǵyp ketedi.
Nurjan:
Kenesary deımisiz.
Ybyraı:
Ia! Ol Orskini tastap shyqqannan keıin orystyń Bredy degen bekinisin órtep jibergen. Ol jerdi qazaqtar Kúıik dep ataıdy. Onymen qoımaı, qolǵa túsken orys soldattaryn pishtirip tastaǵan. Sol mańaıdaǵy jer ataýy sodan «Oryskesken» atalyp ketken.
Nurjan:
Ol ony qasaqana jasamaǵan shyǵar. Orsk qalasynda olardyń qazaqty qoıdaı qyrǵany, turǵyndardyń qashyp kelip, Orsk qalasyn Jamanqala ataǵany da ras qoı.
Ybyraı:
Kenesary qarymta retinde ádeıi solaı jasady, al myna jigitterdiń olaı etkeni bilmestik, teńtektik. Buzaqylyq dese de bolady. Alaıda, bolar is bolyp qaldy. Sol poptyń ketkeni de durys shyǵar. Tek patsha sheneýnikterine osylaı boldy dep aıtýǵa ary jetpes. Aıta qalsa, «bir buzyqtyń isi» dep jaýap berýge týra keler.
Nurjan:
Qıynnan shyǵý jolyn ózińiz tabarsyz, Ybeke!
Ornynan turyp, shkaftaǵy kitaptardyń birin qolyna alady.
Tolstoı.
Kitaptarǵa qarap
Pýshkın, Lermontov, Rýsso, Shekspır, Chernyshevskıı, Gegel, Baıron,Ýshınskıı.
Osy kitaptardyń barlyǵyn túgel oqydyńyz ba, Ybeke?
Ybyraı:
Túgel derlikteı. Arasynda áli tolyq oqyp úlgirmegen kitaptar da bar.
Nurjan:
Dúnıeniń kilti kitapta eken ǵoı.
Ybyraı:
Kitapta barlyq ǵylym, óner-bilim bar.Bizdiń maqsatymyz osy kitaptar arqyly qazaq balasynyń sanasyna nur sińirý, halyqtyń kózin ashý, uıqydan oıatý.
Men saǵan bir qyzyq aıtaıyn. Bizde qazaq kitapty sandyqta saqtaıdy. Ony kóp adam oqyǵannan keıin muqabasy jyrtylyp, betteriniń toz-tozy shyǵady. Al kórshi elderde kitap túpteıtin stanoktar men kitapty jóndeıtin arnaýly aspaptar bar. Biz keleshekete ashylatyn mektepterge sondaı stanoktardy aldyramyz.
Nurjan:
Munyńyz shynynda tamasha bastama eken.
Ybyraı:
Nurjan, sen bizdi alda ne kútip turǵanyn túsinemisiń? Balalarǵa bilim berý barlyq ata-ananyń mindeti, barlyq kózi ashyq ulttar, orystar da osylaı jasaıdy. Alystan habar alǵyzatyn telegraf ta, attan da,túıeden de júz, tipti myń ese artyq aýyr júk kóteretin býmen júretin mashınalar da bilim arqyly keledi. Óner-bilim bar jurttar Tastan salaı salǵyzdy; Aıshylyq alys jerlerden, Kózińdi ashyp-jumǵansha, Jyldam habar alǵyzdy. Aty joq qur arbany Myń shaqyrym jerlerge, Kún jarymda barǵyzdy.Adamdy qustaı ushyrdy, Mal isteıtin jumysty Ot pen sýǵa túsirdi; Otynsyz tamaq pisirdi, Sýsyzdan sýsyn ishirdi. Biz basqa halyqtardan qalmaýymyz kerek. Jaraıdy!
Aıǵanys! Sharýańdy qoıa turyp, bizge bir án salyp berseń qaıtedi?
Nýrjan:
Men de osyny aıtqaly otyr edim.
Aıganys:
Olaı bolsa, Abaıdyń ánin aıtaıyq.
Aıttym sálem, Qalamqas,
Saǵan qurban mal men bas.
Saǵynǵanda seni oılap,
Keler kózge ystyq jas.
Nurjan qosylady:
Senen artyq jan týmas,
Týsa týar, artylmas.
Bir ózińnen basqa janǵa,
Yntyqtyǵym aıtylmas.
Ybyraı:
Asyl adam aıyrylmas,
Bir betinen qaıyrylmas.
Kórmesem de, kórsem daǵy,
Kóńilim senen aınymas.
Ybyraı:
Tamasha! Sózi men áni úılesken, qandaı ǵajap!
Úshinshi kórinis
Ortada – oryssha kıingen, aq quba, shoqsha qara saqaly bar, orta boıly Ybyraı Altynsarın. Onyń janynda dembelsheleý kelgen, tolyq deneli, sırek bitken sary saqaldy, basyna taqıa, ústine maqpal beshpet kıgen Nurjan Naýshabaıuly. Olardy qarsy alyp, aldarynan uzyn boıly, ashań júzdi Qaýmen bolys shyǵady.
Ybyraı:
Assalaýmahaleıkým, quda!
Qaýmen:
Ýahalaıkýmassalam, Ybyraı quda! Qosh keldińizder! Tórge shyǵyńyzdar! At-kólik aman-esen be.
Ybyraı:
Shúkir! Tegis amanbyz. Sizderge sálem bere keteıik dep joldan arnaıy buryldyq.
Qaýmen:
Rahmet! Onyń durys bolǵan.
Qonaqtar jaıǵasyp otyrady.
Qaýmen:
Quda, kóp kisimen nege kelmediń?
Ybyraı:
Myna janymdaǵy jigit segiz qyrly, bir syrly azamat, Naýshabaıdyń Nurjany. Bul ózi jaýyryny jerge tımegen palýan, at qulaǵynda oınaǵan shabandoz, quralaıdy kózden atqan mergen, aqıyq qyran ustaǵan qusbegi, tańdaıy taqyldaǵan taqtaq, kúmbirletip kúı tókken dombyrashy, qazaqqa qara sózde des bermegen sheshen, qysylǵanda top bastaǵan kósem, osydan artyq kóp bola ma?!
Qaýmen:
Boldy, boldy, quda! Maqtaýyn jetkizdiń.
